Τυροβολάς: «Εκπαίδευση ενηλίκων»

12/02/2020

του Αλέξανδρου Τυροβολά*

Όσο η παγκοσμιοποίηση γιγαντώνεται, τόσο οι πολίτες αντιμετωπίζουν την ανάγκη να εφοδιασθούν με ένα ευρύ φάσμα βασικών ικανοτήτων για να προσαρμοσθούν με ευελιξία σε ένα συνεχώς μεταβαλλόμενο κόσμο. Η εκπαίδευση με τη διττή της αποστολή -οικονομική και κοινωνική- θα διαδραματίσει σημαντικό ρόλο ώστε οι πολίτες να αποκτήσουν τις βασικές ικανότητες προσαρμογής. Δοθέντος ότι οι ικανότητες κάθε ατόμου διαφέρουν, θα πρέπει, μέσω της διασφαλίσεως της ισότητας ευκαιριών και της πρόσβασης, για όσους χρειάζονται ιδιαίτερη υποστήριξη, να ικανοποιούνται οι διαφορετικές ανάγκες των εκπαιδευομένων (π.χ. άτομα με χαμηλές βασικές δεξιότητες, άτομα που εγκαταλείπουν πρόωρα το σχολείο, τα μεγαλύτερης ηλικίας άτομα κ.λπ.).

Οι βασικοί στόχοι στα πλαίσια της Ευρωπαϊκής Ένωσης  είναι: 1) εντοπισμός και προσδιορισμός των βασικών ικανοτήτων που είναι αναγκαίες για την προσωπική ολοκλήρωση, 2) υποστήριξη του έργου των κρατών μελών με στόχο οι νέοι να αναπτύξουν τις βασικές ικανότητες, οι δε ενήλικες να τις καθιστούν επίκαιρες, 3) παροχή Ευρωπαϊκού εργαλείου αναφοράς που απευθύνεται σε διαμορφωτές πολιτικής, εκπαιδευτές, εργοδότες και στους ίδιους τους εκπαιδευομένους για την επίτευξη στόχων που έχουν από κοινού συμφωνηθεί.

Βασικές Ικανότητες. Πρόκειται για ένα συνδυασμό γνώσεων, δεξιοτήτων και στάσεων. Αυτές τις χρειάζονται όλοι για την προσωπική τους ολοκλήρωση, την ενεργό ιδιότητα του πολίτη, την κοινωνική ένταξη και την απασχόληση. Το πλαίσιο αναφοράς της Ευρωπαϊκής Ένωσης ορίζει οκτώ βασικές ικανότητες.

1) Επικοινωνία στη μητρική γλώσσα, 2) Επικοινωνία σε ξένες γλώσσες, 3) Μαθηματική ικανότητα και βασικές ικανότητες στην επιστήμη και την τεχνολογία, 4)  ψηφιακή ικανότητα (χρήση της τεχνολογίας), 5) Μεταγνωστικές ικανότητες (οργάνωση της ατομικής μάθησης  με καλή διαχείριση του χρόνου και της πληροφορίας), 6) Κοινωνικές ικανότητες που σχετίζονται με την ιδιότητα του πολίτη, 7) Πρωτοβουλία και επιχειρηματικότητα, 8) Πολιτισμική συνείδηση και έκφραση. Οι ικανότητες αυτές θεωρούνται εξίσου σημαντικές επειδή η κάθε μια μπορεί να συμβάλει σε μια επιτυχημένη ζωή εντός της κοινωνίας της γνώσης. Η κριτική σκέψη, η δημιουργικότητα, η ανάληψη πρωτοβουλιών, η αξιολόγηση κινδύνου, η λήψη αποφάσεων και η εποικοδομητική διαχείριση των συναισθημάτων διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στις βασικές ικανότητες.

Οι ενήλικες έρχονται στην εκπαίδευση με συγκεκριμένους στόχους, έχουν ευρύ και διαφορετικό φάσμα εμπειριών, έχουν αποκρυσταλλώσει τους προτιμώμενους τρόπους μάθησης και έχουν τάση για ενεργό συμμετοχή. Αντιμετωπίζουν όμως και εμπόδια στη μάθηση που μπορούν να καταταχτούν σε τρείς κατηγορίες: 1) στην κακή οργάνωση της μαθησιακής διαδικασίας, 2) εμπόδια που απορρέουν από κοινωνικές υποχρεώσεις και καθήκοντα που τους εμποδίζουν στη πορεία των σπουδών, 3) εσωτερικά εμπόδια που πηγάζουν από την προσωπικότητα του ατόμου, δηλαδή εμπόδια που σχετίζονται με προϋπάρχουσες γνώσεις και αξίες στις οποίες πολλές φορές προσκολλώνται, αλλά και εμπόδια που απορρέουν από χαμηλή αυτοεκτίμηση και άγχος για το φόβο αποτυχίας και κριτικής.

Σημαντικοί επιστήμονες επισημαίνουν ότι ο παραδοσιακός δασκαλοκεντρικός τρόπος εκπαίδευσης είναι αναποτελεσματικός για τους ενήλικες. Αντίθετα η αποτελεσματικότητα αυξάνεται εντυπωσιακά όταν χρησιμοποιούνται ενεργές εκπαιδευτικές τεχνικές όπως οι ομαδικές εργασίες, οι παρουσιάσεις από εκπαιδευομένους, η συζήτηση, οι μελέτες περίπτωσης, οι προσομοιώσεις, το παιχνίδι ρόλων κ.λπ. Ο συνδυασμός εμπειρίας με δράση στην μαθησιακή διεργασία είναι περισσότερο θεμελιώδης από τη θεωρητική συζήτηση. Όμως κάθε προσπάθεια βιωματικής προσέγγισης στο χώρο της εκπαίδευσης έχει ως προαπαιτούμενο έναν εκπαιδευτή που ενεργοποιεί τους εκπαιδευομένους και συντονίζει τη διαδικασία γνώσης, ενισχύει την ικανότητα των ατόμων να ερευνούν, να βρίσκουν πληροφορίες, να λύνουν προβλήματα, να συνεργάζονται και να προχωρούν σε δημιουργικές συνθέσεις. Παράλληλα ο εκπαιδευτής έχει να αντιμετωπίσει τις παγιωμένες στάσεις και προδιαθέσεις των εκπαιδευομένων  που έχουν διαμορφωθεί στο παρελθόν. Το σύστημα αυτών των προδιαθέσεων αποτελεί εμπόδιο για τη μάθηση του εκπαιδευομένου και επηρεάζει την κοινωνική του αντίληψη και την δράση του.

Στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια στα πλαίσια του Εθνικού Προγράμματος Δια βίου Μάθησης (ΔΒΜ), η εκπαίδευση ενηλίκων συνδέεται με την απασχόληση, την αύξηση του αριθμού συμμετοχής των ενηλίκων, την ορθολογική κατανομή και αξιοποίηση Κοινοτικών πόρων, την ανάπτυξη νέων παιδαγωγικών μεθόδων, την συνεχή επιμόρφωση εκπαιδευτών ενηλίκων και την καλλιέργεια κοινωνικών δεξιοτήτων. Σήμερα αναδεικνύονται δύο ισότιμοι πυλώνες στα πλαίσια της ΔΒΜ: α) Η επαγγελματική κατάρτιση, β) Η γενική εκπαίδευση ενηλίκων. Η πρώτη δίνει έμφαση στη δυνατότητα άμεσης ανταπόκρισης στις ανάγκες αγοράς εργασίας ενώ η δεύτερη απευθύνεται σε ενήλικα άτομα με στόχο την ανάπτυξη της προσωπικότητας του ατόμου και της ιδιότητας του ενεργού πολίτη. Προγράμματα Γενικής Εκπαίδευσης ενηλίκων προσφέρονται από τις Σχολές Γονέων και από τα Κέντρα Δια Βίου Μάθησης των Δήμων. Στις Σχολές Γονέων αναπτύσσονται εκπαιδευτικά προγράμματα που αφορούν μεταξύ άλλων, την οικογένεια στη σύγχρονη εποχή, τις διαφυλικές σχέσεις, την ανάπτυξη στην Τρίτη ηλικία, ψυχολογική υποστήριξη και αγωγή υγείας ευάλωτων κοινωνικών ομάδων κ.λπ.
 
Οι νέες συνθήκες που διαμορφώνονται στην αγορά εργασίας (μεγάλες αλλαγές στην τεχνολογία και στις επικοινωνίες) θα υποχρεώσουν εργαζόμενους να μετακινηθούν και να εκπαιδευτούν σε νέα αντικείμενα και σε καινούργιους κλάδους. Οι κλιματολογικές και περιβαλλοντικές  αλλαγές θα επιφέρουν μεταβολές στην οικονομία, στις επενδύσεις, στην κοινωνία και τη φύση. Βέβαιο είναι ότι θα υπάρξει και σημαντική μείωση των θέσεων εργασίας από την χρησιμοποίηση των ρομπότ στη Βιομηχανία. Στις προσκλήσεις αυτές ο κάθε πολίτης πρέπει να βρίσκεται σε διαρκή επαγρύπνηση  για να προσαρμοσθεί με ευελιξία.

Πληροφορίες: Τράπεζα Θεμάτων του ΕΟΠΠΕΠ, έκδοσης 2014

*Τυροβολάς Αλέξανδρος
Εκπαιδευτής ενηλίκων μη τυπικής εκπαίδευσης